آسمان هميشه مقصر كم آبي نيست پساب كشاورزي و صنعتي نيازمند تصفيه
مجيد زندي بخش پاياني
در بروز پديده خشكسالي در كشور
تجربه هاي فراواني ثابت مي كند كه آسمان هميشه مقصر نيست . طرح يك مثال براي اين منظور
بسيار بااهميت است كه ما علاوه بر مشكلات نرم افزاري يا همان فرهنگي
مشكلات سخت افزاري يا فني هم براي مصرف آب داريم به
گونه اي كه با ضايع كردن آب سالم رودها و چشمه ها
دچار كمبود ذخيره آب در پشت سدها مي شويم آنگاه چاره اي نداريم كه از سفره هاي
زيرزميني به صورت غيرمنطقي بهره گيريم و با اين كار سبب افت شديد آب در سفره هاي زيرزميني شويم .
و امروزه براساس آمارهاي وزارت نيرو آب زيرزميني بسياري از دشت هاي حاصلخيز كشور به دليل برداشت بي رويه به شدت افت
كرده است و اين افت سطح آب هاي زيرزميني در دشت هاي حاشيه شهرهاي بزرگ كشور به مراتب بيشتر است . اين افت سطح آب تا آن
حد پيش رفته كه حتي ريشه هاي درختان كهنسال هم به آب نمي رسد تا چه رسد به ريشه درختچه ها و بوته ها! در اين شرايط با
خشك شدن درختان و درختچه ها و بوته و حذف تدريجي موانع طبيعي جلوگيري از پيشروي بيابان و كوير
شرايط براي هجوم شن هاي
روان فراهم مي شود و با مرگ زمين در اين مناطق طعم تلخ مرگ از روي تشنگي را حتي به كام حيوانات و پرندگان فراري از دست بشر
مي چشانيم و آنگاه از آسمان طلب باران مي كنيم و انتظار معجزه و مستجاب شدن دعا براي طلب باران هم داريم !
ما حتي براي مصرف آب زيرزميني در آن جايي كه آن را به مصرف كشاورزي مي رسانيم هم برنامه دقيق براي كاهش مصرف و
افزايش راندمان آبياري نداريم به گونه اي كه راندمان آبياري در بخش آب هاي سطحي كه بيشترين هزينه هاي ملي را هم به خود اختصاص
مي دهد 32 درصد است و آبياري در بخش قنات
چاه و چشمه بيشتر از 47 درصد نيست يعني حدود 70 درصد از آب هاي سطحي مورد
استفاده در بخش كشاورزي و 53 درصد از آب قنات و چاه در اين حوزه بلااستفاده مي ماند و هدر مي رود در حاليكه اگر از لحاظ فني
شرايطي در كشور فراهم شود كه راندمان آب در بخش كشاورزي و صنعت افزايش يابد و مصرف آب شرب هم بهينه شده و كاهش يايد
نه تنها كمبود آب نخواهيم داشت كه با آب هاي سطحي و زيرزميني موجود مي توان دشت هاي تشنه وسيعي را در كشور سرسبز كرد كه
اين سرسبزي خود نيز در تداوم حفظ ذخاير آب و خاك آنچنان موثر است كه نتايج ارزشمند آن خارج از محاسبه خواهد بود.
كاهش نزولات آسماني در بسياري از اقليم هاي ديگر هم رخ مي دهد
اما ديگران با سرمايه گذاري لازم سخت افزاري
مصرف آب را به
كنترل خود درمي آورند و با افزايش بي مهاباي برداشت از آب هاي سطحي و زيرزميني و نابودي آن
تا اين حد خود را در چنبره
خشكسالي گرفتار نخواهند ديد.
در كشور ما عدم تلاش كافي براي ترميم شبكه هاي آبرساني شرب
كشاورزي و صنعت و انتقال روباز آن در سرزمين خشك و
نيمه خشك و مصرف فراوان آب و تداوم روند خشك كردن آب هاي زيرزميني و سطحي
كار را به جايي خواهيم رساند كه در 40 سال
آينده در كشور ايران آب هاي موجود فعلي هم به دليل افزايش دماي خودساخته 20 درصد كمتر از سطح فعلي شود .
اگرچه بخشي از اين اشكال ريشه در عملكرد مردم دارد
اما اگر برنامه هاي سازه اي و تجهيزاتي در كشور تكميل باشد با بروز پديده
خشكسالي در يك سال
تا اين حد نياز نداريم كه نگراني را در قالب تهديد به جيره بندي آب به مردم منتقل كنيم به همين دليل است كه
مي گوئيم آن زمانيكه با نصب تجهيزات كاهنده و ورود بحث صرفه جويي در مصرف آب شرب
كشاورزي و صنعتي فتح باب موثري
براي توسعه كشور محسوب مي شد و آن روند هيچگاه در اقليم خشك و نيمه خشك ايران فراموش شود.
به همين دليل در كشور ما زيرساخت هاي بخش آب و فاضلاب و مديريت بر آنها نيازمند يك تصميم گيري و اجراي مشترك است و
خواستن نتيجه كارها هم از يك مجراي مشخص منجر به كاهش مشكلات موجود مي شود. اين مساله علاوه بر بخش شرب
در بخش
آب كشاورزي و صنعتي هم تسري مي يابد كه چگونه مي توان مانع از ورود پساب كشاورزي و صنعتي آلوده به سموم دفع آفات نباتي و
كودهاي شيميايي و همچنين محلول هاي شيميايي صنايع به سفره هاي آب زيرزميني و رودخانه ها شد.
اين موارد ربطي به ميزان مصرف آب در بخش شرب ندارد زيرا بيشترين حجم آب در كشور در بخش كشاورزي به مصرف مي رسد و
يقينا اين آب هم مي تواند به طريقي كه گفته شد آلوده و از چرخه مصرف خارج شود. پس مصرف بهينه آب و صرفه جويي در آن صرفا با
اقدامات فرهنگي امكانپذير نيست
يك كشاورز و صنعتكار ايراني عليرغم ميل باطني براي صرفه جويي در مصرف آب بايد داراي
تجهيزات و لوازم و عوامل محيطي كاهنده مصرف هم باشد كه تامين آن با توجه به درآمدهاي محدود و مختصر فعاليت هاي صنعتي و
كشاورزي در كشور ممكن نخواهد بود.
پس ما در كشور حتي اگر در زمينه فرهنگ سازي رسانه اي درست عمل كنيم و مردم در اين زمينه رعايت كنند اما حجم گسترده آب در
مسير انتقال هدر رود و يا با ضعف سرمايه گذاري در بخش فاضلاب شهري و صنعتي كه از اراده مردم هم خارج است چگونه مي توان به
صرف مشاركت مردم در اين بخش موفق بود
در اين زمينه مهندس حميدرضا جانباز معاونت فني و توسعه شركت مهندسي آب و فاضلاب كشور به گزارشگر ما مي گويد : يك
نكته نبايد مورد غفلت قرار گيرد كه چون در كشور ما در سالهاي گذشته جمعيت به شدت افزايش يافته همين كه جمعيت دچار قطعي آب
در شهرها و روستاهاي ما نسبت به گذشته كمتر شده
نشاندهنده موفقيت در اجراي زيرساخت ها محسوب مي شود و در كاهش آب سال
جاري نيز همه تلاش ها حول همين محور شكل گرفته كه با فراهم سازي امكانات ذخيره سازي و انتقال
جمعيت كمتري از مردم كشورمان
دچار مشكل قطعي آب شوند.
وي ادامه مي دهد : ممكن است در اين ميان شهرهاي كوچكي كه به تازگي از روستا به شهر تبديل شدند داراي مشكل باشند اما در
مجموع به لحاظ جمعيتي تعداد افراد داراي آب شرب سالم در كشور افزايش يافته است .
مهندس جانباز مي افزايد : البته معتقدم در بخش سخت افزاري و زيرساخت هاي بخش آب
كشور ما همچنان
داراي جاي كار
فراواني است و ما به عنوان كارشناس آب بيشتر بر اين مساله واقف هستيم كه در اين زمينه هر قدر بيشتر سرمايه گذاري شود بازهم كم
است . اما به هر حال بايد ظرف منابع آبي كشور را هم مدنظر داشته باشيم كه كم آب است و محدوديت منابع داريم . در اين زمينه اولويت
دادن به پروژه هاي آبي در كشور ما بسيار مهم است و همواره مي بايست در راس امور رفاهي و توسعه اي قرار داشته باشد و كار مهمي كه
ما براي سال جاري دردست داريم اين است كه هدررفت هايي كه در بخش آب شرب داريم به حداقل برسانيم زيرا در سه سال گذشته
مطالعات بسيار جامع و كاملي در اين بخش انجام شده كه اجزا كامل هدر رفت هاي ما مشخص است و امسال سالي خواهد بود كه ما
قصد داريم به صورت عملياتي شروع كنيم البته همه اين كارها نياز به منابع مالي دارد.
وي درخصوص عدم تداوم تلاش هاي فني و مهندسي براي صرفه جويي در مصرف آب مي گويد : البته يكي از اشكالات اساسي
مديريت در كشور ما همين عدم ثبت شيوه هاي مديريتي براي حل مشكلات و حتي پيشنهاد آن به ديگر مديران است تا اين تجاربي كه
مثلا در سيستان و بلوچستان و تهران توسط يك مدير براي رفع مشكلات ناشي از كم آبي انجام شده آن را در اختيار مديران ديگر استان ها
هم قرار دهيم .
وي مي افزايد : در بسياري از كشورهاي توسعه يافته مديريت آب شهري با شهردار است و به محض آنكه بحران آب يا كاهش سطح
آب پشت سد اعلام مي شود
به آرشيو گذشته مراجعه مي كنند و درباره شيوه هاي آبياري
ميزان مصرف
احكام قضايي اعمال شده
آرا
گذشته را استخراج مي كنند. به عنوان مثال اگر در حدي از خشكسالي باشد كه در نيازمند صرفه جويي مختصر است
آبياري فضاي سبز را
يك روز در ميان انجام مي دهند
در حد بيشتر فقط به درخت ها آب مي دهند
در حد شديدتر از مصرف آب براي فضاي سبز و درخت ها
خودداري مي كنند و از آن مي گذرند و به مردم مي رسند. عجيب اينكه در مورد ميزان مصرف شرب خانوار هم اعداد و ارقام دارند و براي
همه مردم آن مناطق هم پذيرفته شده است كه اين كار را همزمان با فرهنگ سازي و با علم مديريتي هم تكميل مي سازند.
معاون فني و توسعه شركت مهندسي آب و فاضلاب كشور
در خصوص مديريت مصرف آب در كشور هم ادامه مي دهد : به عنوان
نمونه در تهران در ثبت آمار ورودي و خروجي سدها و ميزان آب شرب
آب سطحي و زيرزميني آمار دقيقي وجود دارد
آماري كه در
بسياري ديگر از استانها هم وجود دارد كه با جمع آوري و تدوين آن و استخراج داده هاي اطلاعاتي آن مي توان اقدامات بسيار خوبي براي
مهار تبعات اجتماعي و زيست محيطي كاهش نزولات آسماني انجام داد.
مهندس جانباز ادامه مي دهد : البته اين فعاليت هاي مديريتي را به هيچ وجه نمي توان بدون مشاركت صداوسيما و روزنامه ها و
خواست عمومي مردم انجام داد زيرا مردم
رسانه ها را بيشتر از دولت ها قبول دارند و اين حكم به صورت ادوار تاريخي در كشور ما
پذيرفته شده است .
وي يكي از اشكالات اساسي ضعف مديريت اجرايي را چرخه معيوب مديريتي عنوان مي كند و مي افزايد : وقتي مدير ما مي تواند
نرسيدن اعتبارات مورد درخواست و كارشناسي شده را ملاك عدم موفقيت خود معرفي كند
ما چاره اي جز پذيرش نظر او نداريم در
حاليكه وقتي مي گوئيم ما را در قيمت تكليفي رها كنيد به همين دليل است كه آنگاه نمي توانيم براي دولت بهانه بياوريم كه چون شما
بودجه نداديد من كار نكردم در حاليكه اگر در عملكردها كارنامه شفافي تهيه شود
بسياري از مشكلات به آساني حل خواهد شد و اين
مديريت مصرف فقط مختص بخش آب شرب نيست در ساير بخش ها هم لازم است مديريت مصرف اعمال شود.
وي ادامه مي دهد : به عنوان نمونه دنيا با آگاهي از اهميت ارزش آب برنامه ريزيهاي وسيعي براي چند بار مصرف كردن آب را در
اولويت هاي كاري خود قرار داده است و براي اين كار باز چرخواني چند نوبته آب را در برنامه دارند كه آن را چندمرحله تصفيه و مصرف
مي كنند. در كشور ما اين ضعف وجود دارد كه حتي آب پاك را در بخش صنعت مورد استفاده قرار مي دهند در حاليكه آب صنعتي بايد از
پساب فاضلاب تهيه شود و صنعت مي تواند اين كار را انجام دهد.
مهندس جانباز مي گويد : در سال جاري هم اگر هر يك از استانها تجارب مديريتي مصرف آب خود را در اختيار يك مركز كنترل قرار
دهند و در يك بازبيني نكات قوت و ضعف آن آشكار و آنگاه يك دستورالعمل اجرايي تبديل شود
مي توان نتايج درخشاني از
خشكسالي امسال را براي سالهاي آينده تدوين كرد.
معاون فني و توسعه شركت آب و فاضلاب كشور استفاده از فناوري نوين در مديريت مصرف آب شرب
كشاورزي و صنعتي را هم
ضروري عنوان مي كند و مي افزايد : ما در كشور سعي كرديم با به كارگيري اين فناوري نوين خصوصا در بخش فاضلاب شهري به
موفقيت هاي بسيار زيادي دست يابيم كه واقعا از دنيا عقب نباشيم . زماني در كشور بحث انتقال آب يك بحران بود و كسي باور نمي كرد
كه بتوان آب را در فواصل طولاني در ايران انتقال داد درصورتي كه اكنون بزرگترين خطوط انتقال آب خاورميانه توسط متخصصين ايراني
در حال انجام است كه نمونه هاي آن را مي توان از خط انتقال آب سد دوستي به مشهد نام برد كه واقعا جزو افتخارات اين مملكت هست
خط بزرگ آبرساني به يزد
خط بزرگ آبرساني به شهرهاي حاشيه خليج فارس را ذكر كرد. ما در خط انتقال آب ازچاه نيمه ها به زاهدان
بالاترين خط انتقال آب با پمپاژ را در سطح خاورميانه داريم كه همه آن به عنوان مهندسي سخت افزاري
بهينه سازي مصرف آب توسط
مهندسان ايراني انجام شده است .
مهندس جانباز مي گويد : نمي توان فراموش كرد كه ما در كشور خود زماني نگران ناتواني در اجراي تونل هاي آبرساني بوديم و براي
آغاز آن مي ترسيديم و از عمل پرهيز مي كرديم و الاذن جزو افتخارات ماست كه در سطح راندمان هاي جهاني در حال حفر تونل هاي انتقال
آب هستيم و در اين مورد براي انتقال آب به قم و از كرج به تهران ركورددار سرعت عمل در سطح جهان هستيم كه با صراحت مي توان
اعلام كرد كه ما در عرصه احداث تونل هاي آب هيچ مشكلي نداريم .
معاون فني و توسعه اي شركت مهندسي آب و فاضلاب كشور در خصوص اثرات تحريم فروش برخي از تجهيزات دستگاههاي
ساخت تونل به كشور هم مي گويد : اين تحريم اثري بر روند كارها نداشته است زيرا بخشي از تنگناهايي كه بوجود آوردند باعث سختي
كار شده بود كه خوشبختانه بدنه پيمانكاري در كشور به آن حدي از پيشرفت و بلوغ رسيده اند كه بتوانند نيازهاي خود را با تنوع بخشي به
خريدها تامين كنند به همين دليل در اين زمينه ها كشور ما هيچگاه احساس خطر جدي نمي كند.
وي به كارگيري شيوه هاي بسيار نوين تصفيه آب و فاضلاب در كشور را يكي از موفقيت هاي بخش آب و فاضلاب معرفي مي كند و
مي افزايد : تصفيه خانه هفتم تهران كه آب سد ماملو را تصفيه خواهد كرد جزو پيشرفته ترين تصفيه خانه هاي آب دنياست كه در حال
انتخاب سرمايه گذار هستيم و در زمينه تصفيه فاضلاب هم كارهاي بسيار خوبي شده ما در ابتدا به سراغ روش هايي رفتيم كه بتوان با
كمترين هزينه ها و بيشترين كارايي كارها را انجام داد و از تصفيه خانه هاي جديد كه با آخرين فناوري روز دنيا فعال خواهد شد كه
تصفيه خانه فاضلاب اروميه با شيوه « بيولاگ » فعال خواهد بود از مدرن ترين تصفيه خانه هاي فاضلاب كشور خواهد بود.
مهندس جانباز ادامه مي دهد : اكنون پيشرفت هاي سخت افزاري ما سخت گيري در كيفيت آب است زيرا اكنون نيروهاي نظارتي بر
كيفيت آب و پساب انتظارات سخت گيرانه تري را اعمال مي كنند و ما هم معتقديم بايد آب را با كيفيت مناسب تر در اختيار مصرف كننده
قرار دهيم و پساب را هرچه سالمتر به منابع پذيرنده تحويل دهيم . در اين زمينه نمي توان از تصفيه خانه فاضلاب جنوب تهران به سادگي
گذشته زيرا يكي از مدرن ترين تصفيه خانه هاي دنياست كه مشابه آن فقط در برخي مراكز كشورهاي اروپايي فعال است .
وي مي گويد : اين مساله را مي توانم به صراحت اعلام كنم كه ما در جمهوري اسلامي ايران در بخش آب و فاضلاب
مهندسي
ساخت
طراحي و اجرا نسبت به كشورهاي توسعه يافته عقب نيستيم و امسال هم براي اولين بار در كشور براي طرح هاي فاضلاب
روستايي ارقام خوبي در بودجه كل كشور آمده است كه اقدام بسيار با ارزش محسوب مي شود كه اين پيام روشن را در خود دارد كه
جمعيت روستايي كشور هم حق دارد شرايط زيست محيطي مناسب تري را مطالبه كند.
وي درخصوص ميزان ساخت داخل لوازم و تجهيزات صنعت آب و فاضلاب هم مي گويد : به جرات مي توانم اعلام كنم كه اكنون 99
درصد تجهيزات آبرساني را در كشور مي سازيم و آن يك درصد هم مربوط به برخي از تجهيزات پمپ هاي فشار قوي است كه هنوز
نقص هايي داريم كه در آن زمينه هم مراودات خوبي با سازندگان درجه اول كشور داريم تا بتوانيم در آينده نزديك 100 درصد به
خودكفايي برسيم و اكنون هم در پروژه هاي كوچك هيچ لوازمي را از خارج وارد نمي كنيم و در پروژه هاي بانك جهاني كه موظف به
برگزاري مناقصه هاي بين المللي هستيم
بعضا اگر پيمانكار خارجي هم بيايد انجمن شركت هاي آب و فاضلاب با حداقل قيمت ها برنده
مناقصه ها مي شود در حاليكه مادر گذشته در كشور براي تامين لوله هاي معمولي خطوط انتقال آب دچار مشكل بوديم .
همچنانكه اشاره شد علاوه بر بخش آب شرب
در بخش كشاورزي و صنعت هم در زمينه انتقال و هم در زمينه مصرف مديريت هاي
مصرف را مورد بازنگري دقيق قرار دهيم زيرا تا سال 1404 و افق چشم انداز
حدود 30 ميليون نفر ديگر به جمعيت كشور اضافه
مي شوند . يعني براساس پيش بيني هاي انجام شده در 17 سال آينده جمعيت ايران به 100 ميليون نفر خواهد رسيد كه 75 ميليون نفر از
آن در شهرها زندگي خواهند كرد
جمعيتي كه علاوه بر آب شرب
به مواد غذايي و كالاهاي صنعتي هم نياز دارد و تامين آب بخش هاي
مختلف شرب
كشاورزي و صنعت حتي از تامين انرژي هم مهمتر خواهد بود.
باتوجه به حجم محدود آب در ايران و افزايش جميعت و تقاضا
قطره قطره مصرف آب در كشور بايد حساب شده باشد و تحت
مديريت مستقل باشد. زيرا فعاليت هاي توسعه اي در زمينه آب و ايجاد خطوط انتقال تا آنجايي با اهميت است كه آبي براي انتقال وجود
داشته باشد در غير اينصورت سرمايه هاي هنگفت سدسازي و ايجاد خطوط انتقال
بدون وجود آب معنا نخواهد داشت
مصرف بهينه آب در كشور تنها با اقدامات فرهنگي ممكن نيست
يك كشاورز و صنعتكار عليرغم ميل باطني براي كاهش مصرف
آب
بايد داراي تجهيزات و لوازم كاهنده مصرف هم باشد كه تامين آن با توجه به درآمدهاي محدود و مختصر فعاليت هاي صنعتي و
كشاورزي
امكانپذير نخواهد بود
جمعيت ايران در 17 سال آينده به 100 ميليون نفر مي رسد كه 75 ميليون نفر آن در شهرها زندگي خواهند كرد . تامين آب شرب و مواد
غذايي و صنعتي اين جمعيت در آن زمان حتي از تامين انرژي مهمتر خواهد بود و باتوجه به محدوديت منابع آب در ايران اكنون براي
مصرف قطره قطره آب شرب
كشاورزي و صنعتي بايد حساس بودو براي مديريت مستقل آب برنامه داشت
اگرچه ما در ايران در بخش ذخيره سازي و انتقال آب به پيشرفت هاي فراواني رسيديم كه در سطح جهان هم مورد توجه قرار گرفته
است
اما شيريني اين دستاوردهاي توسعه اي تا زماني است كه آبي داشته باشيم كه بتوانيم آن را از طريق خطوط انتقال به مصرف كننده
برسانيم
مهندس جانباز معاون فني و توسعه اي شركت مهندسي آب و فاضلاب كشور : عليرغم افزايش جمعيت
اكنون با اقدامات اساسي كه
در بخش زيرساخت ها انجام شده
عليرغم كاهش نزولات جوي در سال جاري
جمعيت كمتري نسبت به گذشته در شهرها و روستاهاي
كشور دچار بي آبي خواهند شد
