كار و تلاش براي تامين معاش بايد داراي ويژگي هايي باشد تا به وسيله آن فعاليت هر انسان با ثمرات مفيد همراه گردد. آن گونه نيست كه اشتغال به كار بدون پشتوانه هاي فكري و علمي و كوشايي هاي پي گير عيني و عملي به نتيجه و بازدهي درآيد كه اين يك اصل و قاعده اي ثابت است براي هر كار و تلاش در هر عرصه از فعاليت هاي علمي و فرهنگي فني و صنعتي سياسي و حكومتي و مالي و اقتصادي كه تا به عينيت كامل درنيايد صاحبان كار و صنعت به آنچه از قبل به ذهنيت درآورده اند و در آرزوي تحقق آن مي باشند دست نخواهند يافت .
در فرهنگ جامع اسلامي آموزه اقتصادي ذيل از حضرت امام جعفر صادق (ع ) از جمله آموزه هايي است كه به ضرورت ويژگي ها و خصلت هاي لازم براي هر متعامل به كار و تلاش هاي منجر به كسب درآمد براي تامين معاش تصريح مي نمايد و بدون تحقق اين خصلت ها و ويژگي ها در صاحبان حرفه و فن موفقيت در هيچ كاري را متصور نمي داند :
« كل ذي صناعه مضطر الي ثلاث خلال يجتلب بها الكسب و هو ان يكون حاذقا بعلم مودبا لامانه فيه مستميلا لمن استعمله »
« هر صاحب حرفه و صنعتي بايد داراي سه خصلت باشد تا بتواند به وسيله آن كسب درآمد كند. اول آن كه در رشته علمي خويش مهارت و كارداني داشته باشد. دوم آن كه در حرفه و كار و تلاش خويش با درستكاري و امانت رفتار و عمل نمايد. سوم آن كه نسبت به كسي كه (در نقش مدير و برنامه ريز) كار را از او تحويل گرفته است متمايل و داراي مواجهه و تعامل صحيح باشد. »
مهارت و كارداني
اولين خصلت و ويژگي هر صاحب كار و حرفه و صنعت « مهارت و كارداني » مي باشد. (حاذقا بعلم )
آن كس كه در عرصه هاي تلاش اقتصادي به كار و فعاليت اشتغال مي ورزد بايد در مرحله اول نسبت به رشته اي كه در آن مشغول به تلاش و كوشايي است مهارت و كارداني لازم را كسب كرده باشد تا در پرتو آن بتواند اولا در تحصيل درآمد و فراهم آوردن مال و ثروت براي تامين معاش خود و خانواده اش توفيق حاصل نمايد و در پرتو آن تنگناهاي معيشتي خويش را مرتفع كند و از فقر و محروميت و رنج هاي ناشي از آن نجات يابد و به آرامش و آسايش كه از نتايج طبيعي رفاه اقتصادي متعادل است بهره مند گردد.
ثانيا با تلاش مفيد و سازنده همراه با نتيجه و بازدهي مطلوبي كه انجام مي دهد به سهم خويش و به ميزان قابل توجه اي در رشد و توسعه اقتصادي كشور تاثيرگذار گردد و عامل شكوفايي و رونق در امور مختلف و رفع مشكلات ناشي از كمبود فعاليت هاي متكي به مهارت هاي بالا و ريشه دار و منتهي به رشد و پويايي جامعه شود.
اصل مهارت و كارداني و نقش اساسي آن در سامان يابي و پيشرفت امور به كار و تلاش هاي اقتصادي محدود و محصور نمي شود كه اين اصل و قاعده در كليه فعاليت هاي سياسي و حكومتي فرهنگي و هنري فكري و مطبوعاتي علمي و صنعتي نيز « ثابت و محوري » است و تا در صاحبان اين نوع كار و تلاش ها به ظهور درنيايد هيچ مديريت كارآمدي در جنبه هاي گوناگون محقق نمي گردد و هيچ برنامه ريزي صحيح و منتهي به نتيجه و هدفي به حيطه عمل درنمي آيد و در نهايت تمام تشكيلات و سازمان ها و اداره ها و موسسه هاي دولتي و خصوصي به اهداف و مقاصد عاليه خويش در پيشرفت و توسعه جامع و فراگير نائل نمي گردند.

درستكاري و امانت
دومين خصلت صاحبان حرفه و صنعت براي موفقيت در كار و تلاش و دست يابي به درآمد براي تامين معاش « درستكاري و امانت » است . (مودبا لامانه ).
درستكاري و امانت داري در عرصه هاي كار و فعاليت يك اصل مهم و ضرورت بزرگ مي باشد به گونه اي كه فقدان آن مانع جريان يافتن امور به طرز مشروع و مبتني بر ارزشهاي والا و سيره و روشهاي اخلاقي پاك و منزه مي گردد.
اين اصل نيز همچون اصل مهارت و كارداني داراي وسعت حضور در صحنه ها و عرصه هاي گوناگون مي باشد و هرگز به فعاليت هاي اقتصادي منحصر نميگردد و اصولا بايد توجه داشت كه چنانچه درستكاري و امانت آن گونه كه شايسته است امكان نقش آفريني نيابد حاصل و ثمره مهارتها و كارداني ها نيز به خطر مي افتد. زيرا چه بسيار كساني كه در اثر خودداري از شيوه هاي كار و كوشش مبتني بر درستكاري و امانت داري به فريب و نفاق و ظاهر سازي مي گرايند و با فعاليت هاي مخرب و ضد انساني و خيانت آميز خود نظر مديران بالا را نسبت به انسان هاي پاك و وارسته اي كه در عين داشتن مهارت و كارداني متصف به صفت بزرگ درستكاري و امانت داري مي باشند دگرگون و نامناسب مي سازند و موجب حذف و انزواي آنان از سيستم مديريت مي شوند و از همين جا عناصري كه از مهارت و تخصص و كارداني نازلتر برخوردار هستند و به حد بالاي تجارب و آزمودگي نرسيده اند به سطوح بالاي مديريت صعود مي كنند و موجب ضعف و تزلزل و ناكار آمدي در برنامه ريزي ها و تصميمات مي شوند و روند روبه رشد فعاليت ها در علوم و فنون و رشته هاي تخصصي گوناگون را دچار وفقه و آشفتگي مي نمايند. « درستكاري و امانت » از اصول مهم در عرصه هاي كار و تلاش به ويژه صحنه هاي مديريت هاي كلان مي باشد و موجب جلب اعتماد و اطمينان دفع اضطراب و تشويش حفظ اسرار مربوط به برنامه ريزي هاي مهم و اساسي نگهداري همه جانبه منابع و منافع و تمهيد و تسهيل در تلاش هاي منتهي به نتايج مهم و حياتي مي شود.
مواجهه و تعامل صحيح
پس از تحقق دو اصل « مهارت و كارداني » و « درستكاري و امانت داري » در عرصه هاي كار و كوشش و در هر فن و حرفه و صنعت اصل مهم ديگري باقي مي ماند تا حلقه هاي فعاليتهاي منتهي به نتايج و ثمرات مفيد و ثمر بخش كامل گردد و آن عبادت است از « مواجهه و تعامل صحيح » (مستميلا لمن الستعمله )
كساني كه به كار و تلاش اشتغال دارند و صاحبان حرفه ها و تخصص ها و صنعت هاي مختلف مي باشند بايد با كساني كه در نقش مدير و برنامه ريز و ناظر مرتبط هستند و به طور طبيعي از جانب آنان به مسئوليت و كارهاي مهم در هر بخش و هر موضوع و تخصص گماشته شده اند مواجهه اي احسن و تعاملي پسنديده و نيكو داشته باشند تا به اين وسيله هر كار و تلاش آنگونه كه لازم و ضروري است به نتيجه بخشي هاي مفيد و سازنده منتهي شود.
كسب درآمدهاي مشروع و سالم براي هر صاحب كار و حرفه و فن بدون تمايل قلبي و روحي او به تعامل مفيد و پسنديده با مسئولان و مديران امكان پذير نمي باشد و هرگز نبايد تصور نمود كه با عدم تحقق اين خصلت در هر صاحب حرفه و فن مي توان به جلب درآمد براي تامين معاش نائل آمد.
فراموش نشود كه مواجهه و تعامل صحيح وظيفه اي است كه يك طرفه نيست و بايد هم در مديران و برنامه ريزان و هم در صاحبان حرفه و فن در سطح پايين تر به ظهور و بروز درآيد تا به اين وسيله فضايي سرشار از پيوند و ارتباط هاي مبتني بر نظم و سامان تلاش كثير محبت و صميميت طراوت و بهجت و ساير ارزش هاي والايي كه زمينه ساز ثمردهي بيشتر و فزون تر برنامه ريزي ها و مهارت ها و تلاش و فعاليت هاي مي گردد آماده و مهيا شود.
مجموعه اصول سه گانه « مهارت و كارداني » و « امانت و درستكاري » و « مواجه و تعامل صحيح » موجب مي گردد كه روش هاي كارآمد براي شيوه هاي توليد درآمد به مرحله عمل درآيد و مجموعه هاي بزرگ و كوچك در سطح مديريت هاي دولتي و خصوصي به مراتب بالايي از رشد و پيشرفت در ابعاد گوناگون علمي اقتصادي سياسي و فرهنگي نائل آيند و به اين ترتيب هم رفاه متعادل و مبتني بر آرامش و آسايش براي افراد و خانواده ها ايجاد گردد و هم در سطح كلان و به صورت تراكم توليدات و ثمردهي آن ها در هر كار و تلاش و تخصص و صنعت جامعه و كشور راه هاي رشد و نوآوري و شكوفايي در همه زمينه ها را طي كند و توسعه جامع چهره ظاهر نمايد.
اصل « مهارت وكارداني » و نقش اساسي آن در سامان يابي و پيشرفت امور به كار و تلاش هاي اقتصادي محدود و محصور نمي شود كه اين اصل و قاعده در كليه فعاليت هاي سياسي و حكومتي فرهنگي و هنري فكري و مطبوعاتي علمي و صنعتي نيز « ثابت و محوري » است و تا در صاحبان اين نوع كار و تلاش ها به ظهور درنيايد هيچ مديريت كارآمدي در جنبه هاي گوناگون محقق نمي گردد و هيچ برنامه ريزي صحيحي به حيطه عمل درنمي آيد
« درستكاري و امانت داري » از اصول مهم در عرصه هاي كار و تلاش به ويژه صحنه هاي مديريت هاي كلان مي باشد و موجب جلب اعتماد و اطمينان دفع اضطراب و تشويش حفظ اسرار مربوط به برنامه ريزي هاي مهم و اساسي نگهداري همه جانبه منابع و منافع و تمهيد و تسهيل در تلاش هاي منتهي به نتايج بزرگ و حياتي مي شود

تاملي در گستردگي مفهوم و مصاديق « عبادت » در عرصه فعاليت هاي اقتصادي سياسي و فرهنگي
اسلام ديني است جامع و كامل كه به انسان از همه سو نظر مي گسترد و به تمام زواياي وجود او نفوذ مي كند و همه چيز را مي كاود و تمام ضعف و كمبودها را مي يابد و به تامين نيازهاي او كه فراوان هستند و وسيع مي پردازد.
اسلام به همان دليل كه داراي جامعيت است و همه قوانين مبتني بر نيازمندي هاي گوناگون انسان را در دل خود ذخيره كرده است مسلماني را مي پرورد كه يك سويه نباشد و از تمام جنبه ها و جلوه هاي فرهنگ و تعاليم و قوانين و ارزش هاي دين مبين الهي براي ساختن و پروردن خود بهره ببرد و در نهايت به شخصيتي جامع برسد كه در تمام صحنه هاي زندگي « فردي » و عرصه هاي حيات « جمعي » حضور يابد و مفيد و ثمربخش باشد.
ترديدي وجود ندارد كه پرورش يافتن هر مسلمان به طور جامع و برمبناي تعاليم و ارزش هاي والاي اسلامي در همه ابعاد و جلوه ها با كسب شناخت و درايت و تفكر و تعقل مرتبط است و چنانچه او به وظايف خويش در انجام فعاليت هاي لازم و همراه با شناخت و درايت به طور شايسته عمل كند به نتيجه مطلوب خواهد رسيد و در پروردن خود به صورت كامل توفيق حاصل خواهد نمود و اگر در انجام اين وظايف و مراقبت و تلاش قصور و غفلت ورزد به طور ناقص و يكسويه و نه جامع و چند سويه پيش مي رود و آن گونه كه شايسته است تربيت و پرورش نمي يابد.
ائمه دين (ع ) كه شارحان اسلام و عاملان قرآن و داراي علم عميق و عمل دقيق به تمام تعاليم و قوانين و ارزش هاي اسلامي در همه ابعاد فردي و اجتماعي مي باشند هم در فكر و انديشه و هم در رفتار و كنش زيباترين مصاديق جامعيت اسلام را به تجلي درآوردند و به همين دليل مجموعه هاي وسيع و عظيمي از آنچه به صورت مواريث گرانبهاي انديشه و عمل امامان در متون روايي ما ثبت و ضبط گرديده است راهنماي بزرگ انسان مسلمان براي اجتناب و خودداري از هرگونه يكسونگري نسبت به دين و گرفتاري در دام برداشت هاي ناصحيح و عملكردهاي مغشوش و متضاد با حقيقت اسلام و جامعيت اين دين رهايي بخش محسوب مي شود.
آموزه ذيل از حضرت امام جعفر صادق (ع ) نمونه و مصداقي است از هزاران نمونه ها و مصاديق در نهي مسلمانان از يكسونگري و عمل به جامعيت دين مقدس اسلام در همه زمينه ها.
« علي بن عبدالعزيز » كه از دوستداران اهل بيت (ع ) و پيروان ائمه دين است چنين نقل مي كند :
روزي حضرت امام جعفر صادق (ع ) به من فرمود :
« عمربن مسلم در چه وضعيتي مي باشد و چه مي كند »
به امام (ع ) عرض كردم :
« او به ذكر و عبادت خدا روي آورده و كار و تجارت را ترك كرده است . »
امام (ع ) با اطلاع از وضع عمربن مسلم اظهار تاسف كرد و سپس چنين فرمود :
« او مگر نمي داند كه هر كس كار و تلاش خود را در طلب معاش ترك نمايد دعاي مستجابي در پيشگاه الهي نخواهد داشت »
براي درك و فهم صحيح اين مواجهه و رهنمود حضرت امام جعفر صادق (ع ) دقت در توضيحات ذيل ضروري است :
الف ـ در اسلام « عبادت » منحصر به ذكر و نماز و راز و نياز نيست و اگرچه اين ها از زيباترين جلوه هاي پيوند و ارتباط مخلوق با خالق و پرستش ذات مقدس او محسوب مي شوند لكن عبادت مطلق و انحصاري ـ به گونه اي كه هر رفتار و كنش و عمل ديگري از دايره عبادت خدا خارج گردد ـ به شمار نمي روند.
در نگاه ژرف و همه سو گستر اسلام هر حركت و رفتار و عملكردي كه با انگيزه جلب خشنودي و رضاي خدا صورت گيرد « عبادت » محسوب مي شود و اين رفتار و عمل نيز داراي ابعاد و جنبه هاي گوناگون و مرتبط با عرصه ها و حوزه هاي مختلف حضور و فعاليت انسان مي باشد كه تمام امور اجتماعي سياسي حكومتي اقتصادي علمي صنعتي مطبوعاتي هنري حقوقي و نظامي را در برمي گيرد. به اين ترتيب هر كس كه در هر شغل و به هر كاري در موضوعات و رشته ها و فنون مزبور اشتغال ورزد و با انگيزه و قصد جلب رضوان و خشنودي خدا و در مسير خدمت به جامعه و كشور اسلامي با خلوص و صداقت در نيل به مقاصد و اهداف منتهي به ثمربخشي و بازدهي كارهاي مختلف فعاليت كند خداوند را « عبادت » كرده است .
ب ـ « دنيا » و « آخرت » در گستره فرهنگ غني و كامل اسلامي با هم پيوندي ناگسستني دارند كه هرگز از هم جدا و به صورت يكسويه و بدون ارتباط با يكديگر نافع نمي باشند.
بديهي است كه هدف نهايي و غايي انسان رسيدن به حيات جاودانه آخرت است لكن چگونه و از كجا و در چه بستر و محيطي بايد حركت رو به رشد انسان براي نيل به حيات جاودان آخرت آغاز شود و به انجام رسد
بي ترديد انسان در محيط دنيا و در بستر خاك و با تلاش و فعاليت زميني قادر است به آخرت بينديشد و سر به سوي افلاك برآورد و به منتهاي مراتب رشد و كمال معنوي نائل آيد.
دقت و تفكر كوتاه در همين اصل معقول كافي است كه ما را بسيار سريع به اين بينش برساند كه دنيا و آخرت نمي توانند با هم بي ارتباط باشند و نبايد كسي كه طالب حيات شريف و جاودانه آخرت است چنين بينديشد كه بدون حركت و تلاش در بستر خاك قادر به رسيدن به افلاك خواهد بود كه اين فكر و تصور محال عقلي مي باشد.
ج ـ انسان به گونه اي آفريده شده است كه هم نياز « جسمي » و « مادي » دارد و هم نياز « روحي » و « معنوي » . اين دو نوع نياز از ژرفاي فطرت و سرشت انسان برمي خيزد و تمام ذرات وجود او را فراگرفته است و خداوند قادر متعال خلقت و آفرينش همه انسان ها را بر همين مبنا و اساس تنظيم و تكميل نموده است .
نيازهاي مربوط به جسم و تن انسان ها در كنار نيازهاي مربوط به جان و روان آنان ـ كه هر دو طبيعي و فطري مي باشند ـ بايد تامين شوند تا انسان از مجراي « سعادت دنيا » به « رستگاري عقبا » نائل آيد.
اگر انسان بخواهد آنگونه كه شايسته است و در حالي كه از بديهيات مبتني بر تعاليم و قوانين « شرع » و « عقل » فاصله نگرفته است به زندگي و حيات جامع و كامل برسد بايد در عرصه هاي كار و تلاش سالم اقتصادي حضور يابد تا در پرتو آن بتواند به تمام نيازمندي هاي خويش در همه شئون حيات مادي و معنوي پاسخ گويد.
تعمق در موارد سه گانه ياد شده اين حقيقت را به اثبات مي رساند آن كه نوع تفكر و رفتار و عملكردي كه يك مسلمان را به ترك كار و تلاش وادار نمايد و به « جامعه گريزي » ترغيب كند و به « درون گرايي » به صورت مطلق متمايل سازد هرگز با دين مبين اسلام تطابق و همخواني ندارد و از همين رو از جانب خداوند متعال پذيرفته نمي باشد و ثواب و پاداشي بر آن مترتب نمي گردد.
همچنين برمبناي واقعيت هايي كه از نظر گذشت در نگاه تعاليم اسلام و سيره و روش ائمه دين (ع ) هرگونه تفكر مبتني بر « صوفي گري » محكوم مي باشد و هر مسلماني وظيفه دارد از خويش مراقبت كامل به عمل آورد تا در دام اين افكار باطلي كه به نام « عرفان » و در نقطه متضاد و متعارض با « عرفان اصيل اسلامي » به نسل جوان عرضه مي شود سقوط ننمايد و از اين حقيقت غفلت نورزد كه « عبادت خدا » داراي جامعيت مصداق مي باشد و « ذكر و عبادت » و « كار و تجارت » با هم پيوندي اصيل و ريشه دار دارند و منطبق با « جامعيت تعاليم و قوانين اسلام » مي باشند و اين دين مبين و زندگي ساز هم دعا و راز و نياز و نماز را عبادت خدا مي داند و هم كار و تلاش در همه عرصه هاي فعاليت گوناگون اقتصادي و سياسي و علمي و فرهنگي را از مصاديق بارز و روشن عبادت حضرت پروردگار به شمار مي آورد.
در نگاه تعاليم اسلام و سيره و روش ائمه دين (ع ) هرگونه تفكر مبتني بر « صوفي گري » محكوم مي باشد و هر مسلماني وظيفه دارد از خويش مراقبت به عمل آورد تا در دام اين افكار باطلي كه به نام « عرفان » و در نقطه متضاد و متعارض با « عرفان اصيل اسلامي » به جامعه عرضه مي شود سقوط ننمايد و از اين واقعيت غفلت نورزد كه « جامعه گريزي » و « درون گرايي مطلق » با « عبادت خدا » كه داراي جامعيت مصداق مي باشد سازگاري و انطباق ندارد